पुण्यासाठी जैविक कचरा व्यवस्थापन, Food Denaturing आणि Non-Lethal Animal Deterrence यांचा एकात्मिक विचार
— डॉ. अविनाशे साळुंके, पुणे
शहर वाढत आहे, लोकसंख्या वाढत आहे आणि त्याबरोबर दररोज निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे प्रमाणही वाढत आहे. मात्र आपल्या कचरा व्यवस्थापनाच्या सवयी त्याच वेगाने बदललेल्या नाहीत. घरातील ओला कचरा, हॉटेलमधील उरलेले अन्न, बाजारातील फळे-भाज्या, निर्माल्य, प्लास्टिक, काच, धातू, पॅकेजिंग, मृत प्राणी-पक्षी आणि अनेकदा ओळख न पटणारा कचरा एकमेकांत मिसळतो. काही कचरा अजूनही नाले, ओढे आणि नदीपर्यंत पोहोचतो.
या समस्येकडे केवळ “कचरा उचलला की काम संपले” अशा दृष्टीने पाहणे आता पुरेसे नाही. कचरा म्हणजे एक पूर्ण जैविक आणि पर्यावरणीय साखळी आहे.
उघडा अन्नकचरा → कुजणे व दुर्गंधी → माश्या व कीटक → उंदीर → कुत्रे, मांजरे, डुकरे व इतर भटके प्राणी → कावळे व इतर scavenging birds → मानवी आरोग्य, प्राणी कल्याण आणि काही ठिकाणी aviation safetyचा प्रश्न.
जगातील landfill management guidanceमध्येही food-bearing wasteवर scavenging birds आकर्षित होऊ नयेत म्हणून waste वारंवार cover करणे, food waste वेगळा करणे, composting आणि इतर integrated उपाय महत्त्वाचे मानले जातात. (EPA N.E.P.I.S.)
कचऱ्यातील प्लास्टिक, काच आणि धातू मुक्या प्राण्यांसाठी वेगळीच समस्या
आपण एक अत्यंत महत्त्वाचा पण दुर्लक्षित मुद्दा लक्षात घ्यायला हवा. कचराकुंडीत पडलेल्या अन्नामध्ये प्लास्टिकचे तुकडे, पिशव्या, sharp glass, aluminium/metal foil, धारदार धातूचे तुकडे किंवा packaging material लपलेले असू शकतात.
कुत्रा, गाय, डुक्कर, मांजर, पक्षी किंवा इतर प्राणी अन्नाच्या वासामुळे कचऱ्यात शिरतो. त्याला अन्न आणि त्यामध्ये मिसळलेली घातक वस्तू यातील फरक समजेलच असे नाही. त्यामुळे “कचऱ्यात प्राण्याला अन्न मिळते आहे” असे दिसत असले तरी प्रत्यक्षात तो कचरा त्याच्यासाठी सुरक्षित भोजन नाही.
म्हणून Animal Welfare म्हणजे केवळ भटक्या प्राण्याला खाऊ घालणे नव्हे; त्याला धोकादायक कचरा खाण्यापासून वाचवणेही Animal Welfare आहे.
“Food Denaturing” या संकल्पनेचा अभ्यास करण्याची गरज
इथे एक वेगळी कल्पना विचारात घेता येईल—food-waste denaturing किंवा sensory deterrence.
याचा उद्देश प्राण्याला विष देणे, मारणे किंवा आजारी पाडणे नसावा. उलट, सुरक्षित व कायदेशीररीत्या मान्य sensory deterrentच्या वास/चव/इतर sensory संकेतांमुळे कचऱ्यातील पदार्थ हा खाण्यासाठी योग्य स्रोत नाही असा अनुभव प्राण्याला देणे हा अभ्यासाचा विषय असू शकतो.
परदेशात waste sitesवरील wildlife access कमी करण्यासाठी repellentsसह विविध deterrence techniquesचा अभ्यास झाला आहे. परंतु एखादे spray एकट्याने सर्व प्रश्न सोडवत नाही. उदाहरणार्थ, landfillवरील methyl anthranilateच्या एका अभ्यासात surface treatment एकट्याने पुरेसा परिणाम केला नाही, कारण पक्षी untreated foodपर्यंत पोहोचले. यावरून repellent + food-source removal + covering + segregation + habitat management अशी integrated strategy आवश्यक असल्याचे दिसते. (UNL Institutional Repository)
त्यामुळे पुण्यातही कोणतेही denaturant थेट मोठ्या प्रमाणावर वापरण्याऐवजी त्याची animal safety, non-target effects, पर्यावरणीय परिणाम, compostingवरील परिणाम, आवश्यक regulatory permissions आणि प्रत्यक्ष efficacy यांची नियंत्रित pilotद्वारे तपासणी झाली पाहिजे.
कचऱ्याला प्राणी-पक्ष्यांपासून दूर ठेवणे हीदेखील “Non-Lethal Pest Management”
आपण अनेक वर्षे एकच प्रश्न विचारत आलो आहोत—प्राणी मारल्याशिवाय त्याचे वर्तन बदलता येईल का?
वन्यजीव व्यवस्थापनामध्ये smell, taste, sight, sound अशा sensory deterrentsचा वापर हा मान्य management concept आहे. हिमाचल प्रदेश वन विभागाच्या working-plan documentationमध्येही refuseवर wildlife access कमी करणे आणि smell/tasteसह विविध sensory deterrent approachesचा उल्लेख आहे. (HP Forest)
याच दिशेने पुण्यातील Pestosys LLPने plant-based, non-lethal Vertebrate Pest Managementवर काम केले आहे. कंपनीच्या प्रकाशित माहितीनुसार Animal Outचा wild boar, monkey/langur आणि इतर nuisance animalsसाठी वापर विकसित करण्यात आला असून NIPHM Hyderabad व BSKKV Dapoli येथील evaluationsची माहिती कंपनीने प्रकाशित केली आहे. (Pestosys)
Rat Runसारख्या rodent-management technologies आणि पुणे परिसरातील human-wildlife conflictमध्ये Animal Outचा अनुभवही पुढील संशोधनासाठी उपयोगी knowledge base ठरू शकतो. मात्र agriculture/forest परिस्थितीतील यश म्हणजे municipal garbageवर efficacy सिद्ध झाली असे समजू नये. PMCसाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक pilot आवश्यक आहे.
दुसरी बाजू — कचरा लवकर “स्थिर” करणे
प्राण्यांना दूर ठेवणे हा केवळ तात्पुरता protective layer आहे. मूळ प्रश्न आहे अन्न म्हणून आकर्षित करणारा biodegradable waste शक्य तितक्या लवकर segregate, process आणि biologically stabilise करणे.
PMCच्या प्रत्येक मोठ्या wet-waste receiving pointवर fresh segregated organic wasteसाठी microbial composting programme करता येईल.
यात योग्य प्रकारे निवडलेल्या cellulose-, hemicellulose-, protein-, fat- आणि plant-residue degrading microbial consortiaचा अभ्यास करावा. Culture spray/drench केल्यानंतर योग्य moisture, aeration, carbon balance, temperature आणि नियमित turning राखले तर decomposition/stabilisation प्रक्रिया सुधारण्याची शक्यता आहे.
पण “रोज microbial spray केला म्हणजे कचरा संपला” असे नाही. हा पूर्ण biological process आहे.
पुण्यासाठी माझा प्रस्ताव — तीन स्तरांची सुरक्षा
पुणे महानगरपालिकेने एका निवडक waste facilityवर 90 दिवसांचा वैज्ञानिक pilot करावा:
- पहिला स्तर – Waste Management: ओला-सुका कचरा काटेकोर वेगळा करणे, food waste उघडा न ठेवणे, shredding/processing, windrow/biomethanation, microbial decomposition आणि leachate management.
- दुसरा स्तर – Animal & Bird Safety: कचऱ्यातील plastic, sharp glass/metal इत्यादींपासून प्राण्यांचा संपर्क कमी करणे; bins/collection points सुरक्षित करणे; आणि आवश्यक regulatory व safety evaluationनंतर selected food-waste surfaces/entry zonesवर non-lethal food-denaturing किंवा animal-deterrent technologiesची controlled trial करणे.
- तिसरा स्तर – Ecological Monitoring: rats, dogs, pigs, cats, cattle, crows, pigeons व इतर scavenging birds यांची संख्या, food access, odour, flies, leachate आणि waste decomposition time हे pilotपूर्वी व नंतर मोजणे.
विशेषतः airport influence areaमध्ये bird-attracting waste hotspotsचा अभ्यास PMC आणि aviation/wildlife expertsनी संयुक्तपणे करणे उपयुक्त ठरेल. Landfills व putrescible waste sitesमध्ये food availabilityमुळे पक्ष्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकते, असे संशोधनात दिसले आहे. (ScienceDirect)
स्टार्टअपला फक्त पुरस्कार नको—शहराने प्रयोगाची संधी द्यावी
महाराष्ट्रात अनेक startups पर्यावरण, जैविक कचरा, pest management, animal deterrence, composting, microbial technologies आणि circular economyवर काम करत आहेत. पण laboratoryपासून प्रत्यक्ष शहरापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांना controlled test-bed मिळणे आवश्यक आहे.
PMCने अशा innovationsना थेट खरेदी करण्याऐवजी प्रथम “Challenge → Pilot → Independent Measurement → Validation → Scale-up” असा पारदर्शक मार्ग उपलब्ध करून द्यावा.
Pestosysसारख्या startupकडे animal deterrenceचा अनुभव आहे; microbiology/agricultural universityकडे decomposition science आहे; PMCकडे प्रत्यक्ष waste infrastructure आणि data आहे; veterinary expertsकडे animal-welfare knowledge आहे; aviation/wildlife expertsकडे bird-risk expertise आहे.
हे सर्व एकत्र आले तर पुणे केवळ कचरा व्यवस्थापन करणारे शहर न राहता “Bio-Circular Waste & Urban Animal Safety”चे model city बनू शकते.
आपण कचरा निर्माण करतो. त्यावर खाण्यासाठी प्राणी-पक्षी येतात. आणि नंतर त्या प्राण्यांनाच “problem” म्हणतो. ही साखळी उलटी करण्याची वेळ आली आहे.
कचरा वेगळा करा → अन्न म्हणून उपलब्धता कमी करा → जैविक कचरा जलद स्थिर करा → प्राणी-पक्ष्यांना अहिंसक पद्धतीने दूर ठेवा → नदी-नाले व शहराचे पर्यावरण सुरक्षित करा.
ही केवळ स्वच्छतेची मोहीम नाही. ही मानव, प्राणी, पक्षी, पाणी आणि पर्यावरण यांच्या सहअस्तित्वाची नवी शहरी व्यवस्था होऊ शकते.
पुण्याला आणखी एका यंत्रणेपेक्षा “Think Tank + Action Group”ची गरज
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ PMCचा घनकचरा विभाग, एखादी कंपनी किंवा एखादे startup स्वतंत्रपणे देऊ शकणार नाही. कचरा, पाणी, नाले, नदी, प्राणी-पक्षी, शेती, सार्वजनिक आरोग्य, composting, microbiology आणि नागरिकांचे वर्तन हे एकमेकांशी जोडलेले विषय आहेत. त्यामुळे पुण्याने उपलब्ध असलेली बौद्धिक आणि प्रशासकीय ताकद एका व्यासपीठावर आणण्याची गरज आहे.
यासाठी IMAT, Puneसारख्या अनुभवी संस्थेतील कृषी व ग्रामीण विकास क्षेत्राशी संबंधित अनुभवी व्यक्ती, निवृत्त वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकारी, माजी कुलगुरू, कृषी व फलोत्पादन क्षेत्रातील माजी संचालक, तसेच पाणी, drainage, irrigation, waste management आणि संबंधित क्षेत्रातील तज्ज्ञांना सहभागी होण्याचे आवाहन करता येईल. IMATशी जोडलेले वैज्ञानिक, संशोधक, innovators आणि field-level practitioners यांचे अनुभवही या उपक्रमासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात.
त्यासोबत Barefooter School Foundationसारख्या NGOs, College of Agriculture Pune व इच्छुक विद्यापीठे/महाविद्यालये, microbiologists, veterinarians, environmental scientists, civil/environmental engineers, doctors, waste-management professionals, ornithologists, entrepreneurs, startups आणि युवक स्वयंसेवक यांना जोडता येईल.
यातून PMCच्या सहकार्याने स्वतंत्र “Green Pune – Waste, Water & Urban Biodiversity Think Tank” उभा करण्याचा विचार करता येईल.
या Think Tankचे काम केवळ बैठका घेणे नसावे. शहरातील काही प्रत्यक्ष समस्या निवडून Problem → Scientific Study → Innovation Challenge → 90-Day Pilot → Independent Measurement → Public Report → Scale-up अशी कार्यपद्धती ठेवावी.
उदाहरणार्थ, एका waste depotमध्ये wet-waste biological stabilisationचा प्रयोग; एका vegetable marketमध्ये food-waste management; एका नाल्यात pollution-source mapping; एका परिसरात stray-animal access reduction; airportच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या भागात waste-associated bird-attractant mapping—असे छोटे पण मोजता येणारे projects सुरू करता येतील.
यामध्ये startupsना फक्त आपली उत्पादने विकण्यासाठी बोलावू नये. त्यांना समस्या सोडवण्याचे आव्हान द्यावे आणि परिणाम स्वतंत्र तज्ज्ञांकडून मोजावेत. Pestosysसारख्या startupच्या plant-based animal-deterrence technologies असोत किंवा दुसऱ्या innovatorचे microbial culture, composting equipment, drain-treatment system किंवा waste-segregation technology—सर्वांसाठी समान वैज्ञानिक कसोटी असावी.
“Green Pune”साठी चार शक्ती एकत्र यायला हव्यात
माझ्या मते पुण्याकडे बुद्धिमत्तेची किंवा तंत्रज्ञानाची कमतरता नाही. गरज आहे चार शक्तींना एकत्र आणण्याची—वैज्ञानिक व बौद्धिक क्षमता + प्रशासनाची अंमलबजावणी क्षमता + लोकप्रतिनिधींचा संस्थात्मक पाठिंबा + नागरिक व युवकांचा प्रत्यक्ष सहभाग.
राजकीय नेतृत्वाने दिशा आणि संस्थात्मक पाठिंबा द्यावा; प्रशासनाने नियम, जमीन, सुविधा आणि अंमलबजावणीची चौकट द्यावी; वैज्ञानिकांनी पुराव्यावर आधारित उपाय तपासावेत; NGOs व नागरिकांनी जनजागृती आणि field participation करावे; startupsनी innovation आणावे. कोणत्याही एका घटकावर संपूर्ण जबाबदारी टाकून हे होणार नाही.
Political will + Bureaucratic execution + Scientific wisdom + Citizen participation + Startup innovation = Greener Pune.
मात्र “Green Pune” म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे. कचरा नदीत जाणार नाही, ओला कचरा उघडा कुजणार नाही, प्राणी प्लास्टिक-काचेसह अन्न खाणार नाहीत, wasteमुळे अनावश्यक पक्षी-प्राणी aggregation होणार नाही, biodegradable waste resourceमध्ये बदलेल आणि शहरातील पाणी-नाले-नदी अधिक स्वच्छ होतील, असा measurable Green Pune आपल्याला घडवायचा आहे.
आपल्याकडे अनुभवी निवृत्त अधिकारी आहेत, विद्यापीठे आहेत, शास्त्रज्ञ आहेत, अभियंते आहेत, डॉक्टर आहेत, NGOs आहेत, startups आहेत आणि काम करण्याची इच्छा असलेले हजारो तरुण आहेत. या सर्वांना एकाच टेबलावर आणण्याची इच्छाशक्ती निर्माण झाली, तर पुणे समस्यांची चर्चा करणारे शहर न राहता समस्यांवर प्रयोग करून उपाय सिद्ध करणारे “Living Laboratory” बनू शकते.
“चला, दोष कोणाचा हे शोधण्यापेक्षा उपाय कोणता हे शोधण्यासाठी एकत्र येऊया. कचऱ्यापासून संसाधन, प्रदूषणापासून पुनरुज्जीवन आणि संघर्षापासून सहअस्तित्वाकडे जाणारे Green Pune आपण मिळून घडवूया.”
— डॉ. अविनाश साळुंके
Founder, Pestosys LLP
Barefooter School Foundation, Pune
Vertebrate Pest Management | Green & Non-Lethal Technologies
Writer is Agri-Innovator, International Agri Hackathon Winner 2025